XIX asr boshlari Qo‘qon xonligining jadal kuchayish davri bo‘ldi. Hukmdorlar Olim, Umar va Madali davrlarida xonlikning hududlari sezilarli darajada kengaydi, ta’siri esa Farg‘ona vodiysidan ancha uzoqlarga tarqaldi.
1808-yilda ilgari mustaqil bo‘lgan Toshkent ham Qo‘qonning qo'l ostiga o‘tdi. Qo‘qon xonligining mulklari keng hududlarni qamrab olgan, chegaralar qal’a chiziqlari bilan mustahkamlangan, davlatning asosiy o‘zagi esa vodiy bo‘lib qolgan. Rang-barang aholi tarkibiga ko‘chmanchi o‘zbek qabilalari, o‘troq sartlar va tog‘li qirg‘izlar kirgan, bu esa davlat xarakterini ko‘p jihatdan belgilagan. Qo‘qon saroyi nafaqat siyosiy ta’siri va fathlari bilan, balki adabiyot markazi sifatida ham shuhrat qozongan: Nodira, Uvaysiy va Mahzuna kabi shoiralar xonlik chegaralaridan ancha uzoqlarda tanilgan.
XIX asrning ikkinchi yarmida doimiy to‘ntarishlar, elita raqobati va saroy fitnalari Qo‘qon saroyini zaiflashtirdi. Sivilizatsiyalar almashinuvi yaqinlashayotgan edi. Xudoyorxon o‘z hokimiyatini uch marta yo‘qotdi va nafaqat soliqlarni oshirish, balki keng ko‘lamli qurilishlar bilan mustahkamlashga intilish orqali uni ikki marta qaytarib oldi. Shunday qilib, minglab eng yaxshi ustalar mehnat qilgan, O‘rdadagi hashamatli saroy qurdirgan hukmdorning ulug‘vorligi bir vaqtlar uni qo‘llab-quvvatlagan rus hokimiyatiga tiz cho'kdi…
Qo‘qonni «300 masjid shahri» deb atashgan. Hozir o‘sha ulug‘vorlikdan kam narsa qolgan, ammo baribir men nima uchun sayyohlar bu shaharga to‘p-to‘p bo‘lib kelmasligini chin dildan tushunmayman. Men bu yerda juda tez-tez bo‘laman va har safar ilhom olish uchun saroyga kelaman. 1870-yilda tugallangan sobiq saroy majmuasining faqat yarmi qolgan, ammo, baxtimizga, interyerlar ajoyib holda saqlangan. Bu mamlakatdagi eng go‘zal binolardan biri. Rishton va Qashqar ustalariga rahmat aytishimiz kerak bo‘lgan hayratlanarli darajada rang-barang bezaklar — fasadlardagi hech bir mozaika naqshi takrorlanmaydi!
Ildar Sadiqov
Qo‘qon XX asr boshlarida ham butun Farg‘ona vodiysi uchun eng muhim ahamiyatni saqlab qoldi. Taxminan 87 ming kishi aholisi bilan u Toshkentdan keyin ikkinchi o‘rinda turgan va mintaqaning eng yirik savdo va hunarmandchilik markazlaridan biri bo‘lgan. Sanoat rivojlanishi va temir yo‘lning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq iqtisodiy yuksalish bu yerda keyinroq sodir bo‘ladi, ammo rus hukmronligining dastlabki yillarida imperiyaning harbiy mavjudligi ayniqsa keskin sezilgan: rus garnizoni to‘g‘ridan-to‘g‘ri sobiq xon saroyiga joylashtirilgan.
Meni ayniqsa taxt zali hayratga soladi. Shiftlar. Mozaika. Yevropaning hashamatli mebellari. Bu ulug‘vorlik bilan birga qarorgoh hovlilarida xotirjamlik va tinchlik hissi ufurib turadi. Ilhom va salqinlik uchun shu yerga kelaman.
Ildar Sadiqov
Qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan xon taxti, to‘g‘ri, Peterburgga olib ketilgan va hozir Ermitajda saqlanmoqda. Ammo buyuk o‘tmish ruhini olib qo‘yib bo‘lmaydi.
Xudoyorxon saroyida 19 ta xona saqlanib qolgan. Bugungi kunda bu yerda 6 bo‘limdan iborat juda yaxshi o‘lkashunoslik muzeyi joylashgan. Bu yerda nafaqat qudratli xonlikning shiddatli tarixi, balki nasl-nasabi bugungi kungacha davom etayotgan oliy oila a’zolari haqida ham bilib olish mumkin.
Qo‘qon — haqiqatan ham ajoyib tarixga ega shahar. O‘zining tarixi davomida hunarmandchilik va diniy markaz, musiqachilar, shoirlar, ekspat sanoatchilar va bankirlar shahri bo‘lib, u Farg‘ona vodiysining rang-barang xaritasida marvarid bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekistondagi hech bir tarixiy ob’ektda men bunchalik ko‘p maktab o‘quvchilarini ko‘rmaganman. Ular butun sinflari bilan kelib, o‘z madaniyatini o‘rganadilar. Qo‘qonliklar o‘z tarixini juda hurmat qiladilar. Bu shahar ko‘plab qimmatbaho durdonalarni saqlaydi.
Ildar Sadiqov
Hukmdorlar ba’zan aqldan ozdiruvchi tezlik bilan bir-birini almashtiradi, zamonlar esa orqaga qaytmaydi. Va har doimgidek, barcha sivilizatsiya o‘choqlarida ma’no yaratuvchi o‘zak sifatida san’at qoladi: an’anaviy, yangilik kirituvchi, monumental yoki ayniqsa e’tiborli va san'atni qadrlay oladiganlar uchun ko'zga ko'rinmas san’at.
