…Marg‘ilon hokimlaridan biri beshinchi marta uylanmoqchi bo‘ladi. Va unga keksa to‘quvchining go‘zal yosh qizi yoqib qoldi. Bechora usta hokimning oyog‘iga yiqilib, yolvoradi, yagona qizini olib ketmaslik uchun yalinib yig‘laydi. Shunda barcha dunyo ne’matlaridan to‘ygan qahri qattiq xon buyuradi: menga shunday g‘ayrioddiy naqshli mato to‘qingki, ishinga qaraganimda gapirishga tilim ojiz bo'lsin. Qayg‘uga botgan qariya ariq bo‘yida o‘tirardi, osmon yomg‘ir yog‘dirardi, u esa achchiq ko‘z yoshlarini to‘kardi. Ammo yomg‘ir to‘xtadi va ochilayotgan osmonda bulutlar orasida kamalak ko‘rina boshladi. Qariya bulutlarning suv sathida titrayotgan ettita rangga bo‘yalgan aksini ko‘rdi va osmon go‘zalligining ilgari ko‘rilmagan naqshini qanday yaratishni tushundi. Uyiga qaytib, bir kechada ipakdan shunday nodir gazmol to‘qidi, xon uni ko'rganida haqiqatan ham hayratga tushdi.

Shunday qilib, xon-atlas, ya'ni "qirollar ipagi" deb ataluvchi mato paydo bo'ldi. To'quvchi mukofotlandi, qizini esa xonning o'g'liga (albatta, yosh va chiroyli!) turmushga berishdi!
Bir necha yuz yil o‘tgach, Oscar de la Renta, Gucci va Dries Van Noten kabi jahon moda brendlarining kolleksiyalarida xon-atlas va boshqa o‘zbek matolari o‘z ranglari bilan yarqirab, vatanni va Marg‘ilonlik qariya to‘quvchini dunyoga tanitdi.
"Ikat" so‘zi nisbatan yaqinda paydo bo‘lgan, g‘arbiy kelib chiqishga ega va barcha qit’alarda uchraydigan ishlab chiqarish texnologiyasini umumiy tarzda tasvirlaydi. Lekin o‘zbek matolaridan yorqinroq, rang-barang va go‘zalrog'ini dunyoda topish qiyin.
Xon atlas, adras va boshqa qo'lda to'qilgan matolarning to'g'ri nomi — abr matolar, ya'ni O'zbekistonning bulutli matolari. Ularni yaratuvchi ustalar esa abrbandchi, ya'ni "bulutlarni bog'lovchi odam" deb ataladi. Va hatto bu versiya  butunlay aniq bo'lmasa ham, san'atshunoslar orasida bahslarga sabab bo'layoygan bo'lsa-da, u qanchalik ramziy va go'zalligini aytmaysizmi!
Hozirgacha abro to‘qimachilik ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalash usuli topilmagan, garchi ko‘p bosqichlarda mashina mehnati odamni almashtirgan bo‘lsa ham. Texnikaga topshirish — zamon talabi va o‘sib borayotgan bozor ehtiyojidir. Lekin 60 xil naqshni bajarishga qodir bo‘lgan odamni qanday almashtirish mumkin?
To‘quvchilik ishiga taxminan bir asr oldin ayollar ham qo‘shildi — dastlab bu ish bilan mehnat talabi va og‘irligi tufayli erkaklar shug'ullangan edi. 
Xon atlas — bu nafaqat unvonli, balki injiq mato bo‘lib, u tikuvchidan katta mahorat, egalaridan esa ehtiyotkorlik bilan kiyish va puxta parvarish qilishni talab qiladi. Ilgari bu mato bo‘laklari oilaviy sandiqlarda saqlanib, qiz va nabiralarga meros qilib qoldirilgan. Hozir ham vintaj xon-atlas matosi talabgir va ommabop hisoblanadi. Uni sayyohlar juda yaxshi ko‘radi, mahalliy ayol-qizlar esa bayram yoki ayniqsa muhim kunlarda kiyish uchun tobora ko‘proq asrab-avaylab kelmoqda. 
Xon atlas Marg‘ilonning eng qadimgi fabrikasi — Yodgorlikda to‘qiladi. Afsonaga berilmasdan aytish mumkinki, biz “ikat” deb ataydigan naqsh Yaman va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlaridan karvon yo‘llari orqali bizga kelgan. Ip esa Xitoydan. Hunarmandchilik guruhlari O‘zbekiston va Tojikistonning bir necha shaharlarida mavjud bo‘lgan, ammo afsuski, shu kungacha saqlanib qolmagan. Mintaqada hunarmandchilik an’anasining markazlari hozir Farg‘ona vodiysi va kichik, lekin butun dunyoga mashhur qadimiy Marg‘ilon shahri hisoblanadi. Aynan shu yerda sehr sodir bo‘ladi va uni har bir istagan kishi ushlab ko'rishi mumkin.
Ipak qurtining pillasi katta qozonlarda suvda qaynatiladi va keyin ip tortiladi — bitta pilladan 2 kilometrgacha uzunlikdagi ip olinadi. Keyin oqartirish va yumshatish jarayoni boshlanadi.
Eng qadimiy va muqaddas jarayon — tayyor cho‘zilgan iplarga naqsh solish, bu qadim zamonlardan beri amalga oshirilib kelinadi: odatda kul yoki loy bilan. 
Keyingi bosqich — iplarni zaxira bo‘yoq bilan bo‘yash jarayoni. Naqshga muvofiq ularni dastalarga bog‘lab, tayyor bezakda qancha rang bo‘lsa, shuncha marta navbatma-navbat bo‘yoqqa botiriladi. Shu sababli naqshlarning chetlari o‘ziga xos to‘lqinsimon ko‘rinishga ega. Albatta, hozirgi davrda ilg‘or sintetik bo‘yoqlar qo‘llaniladi, lekin qadimgi tabiiy bo‘yoqlar ham unutilgan emas: indigo kukuni, yong‘oq, piyoz qobig‘i, anor po‘sti, marena ildizi, akatsiya gullari…
Naqshlarni aytmaysizmi! Tumorlar, zargarlik buyumlari, zoologik va tabiiy ramzlar, qadimiy muqaddas belgilar. Yaqindan buyon va buyurtma asosida – barcha mumkin bo‘lgan tasvirlar, hatto bosh suyaklarigacha matoga tushirib beriladi. Abrli matolar ramzlariga yuzlab tadqiqotlar bag‘ishlangan, ammo, har doimgidek Sharqda ba'zi narsalar sirligicha qoladi. 
So'nggi bosqichlardan birida tayyor mato 6-8 pedalli to'quv dastgohiga ustaga keladi. Va shu yerda kundalik atigi 3-4 metr, bir qarich kenglikdagi naqshli qimmat matolar chiqariladi.
Garchi bozor xon atlasining yaltiroqligi va adrasning o‘ziga xos naqshlarini takrorlaydigan xitoylik bosma fabrika matolari bilan to‘lib-toshgan bo‘lsa-da, va ular amaliy jihatdan ancha ustun bo‘lsa ham, xon atlas inson mahoratining ulug‘vorligining tirik ramzi sifatida abadiy qoladi.