Xellouin arafasida mistik janrdan tortib, trillerlargacha mintaqaning eng yorqin va dahshatli filmlarini to‘pladik. Ulardagi dahshat an’analar, e’tiqod va odamlar qo‘rqadigan tilda gapiradi. Bu filmlar har doimgidek qichqiriq yoki ko‘lami bilan emas, balki kadrdagi muhit orqali qo‘rqitadi.
«Ruh 5:13» (O'zbekiston, 2006)
«Ruh 5:13» — o‘zbek kinematografiyasi uchun muhim film bo‘lib, u haqida omma orasida hali ham yangi afsonalarni to‘qib chiqariladi. Bu o‘zbek kinosi tomonidan inson qalbining qorong‘i tomonini ilk bor yoritishga urinish deb baholanadi. Qolaversa, bu film, ehtimol, ushbu janrdagi eng kuchli ishlardan biridir.
Film odatdagidek taqiqqa uchradi va 11 yil davomida tomoshabinga ko‘rsatilmadi, oxirgi qism esa 2018-yilda efirga uzatildi. Bugungi kunda «Ruh 5:13» — shunchaki qo‘rqinchli film emas, balki o‘zbek kinosining tarixiga aylangan filmdir.
Shunday ekan, aynan shu filmdan o‘zbek kinosida yangi janrni o‘zlashtirish boshlandi. Agarda «Ruh 5:13» filmi haqida eshitsangiz, bilingki — bu shunchaki qo‘rqinchli film emas, balki bu janrdagi birinchi o‘zbek kinosidir.
image
«Dastur» (Qozog'iston, 2023)
Mashhur «Irina Kayratovna» jamoasining klipmeykeri sifatida avval tanilgan rejissyor Kuanysh Beysеkning ushbu filmi 2023-yilda ommaga taqdim etildi va bir zumda muhim voqeaga aylandi. Uning debyut ishi — og‘riqli, dolzarb va haqiqiy qozoqlarning fe’l-atvorini ko‘rsatib bergan, ya’ni ayollarga nisbatan zo‘ravonlik va jamiyatning bu muammoga jimgina qarab turish mavzusiga bag‘ishlangan.
«Dastur» — shunchaki og‘riq haqidagi film emas, balki an’analar shafqatsizlikni oqlash bilan band bo‘lgan jamiyatning qiyofasidir.
Syujet bo‘yicha Voqealar «Bolashak» qishlog‘ida sodir bo‘ladi. Bitiruv kechasidan keyin Diana ismli qiz mahalla boyvachchasining o‘g‘li tomonidan zo‘rlanadi. Qizning «Sha’nni saqlab» qolish maqsadida ota-ona uni zo‘ravonga turmushga berishga majbur bo‘ladi va tez orada kelinlik uyida qo‘rqinchli, mistik voqealar sodir bo‘la boshlaydi: katta pashshalar to‘dalari paydo bo‘ladi, ikki boshli buzoq tug‘iladi, Diananing qulflangan xonasidan do‘mbira ovozi eshitiladi. Go‘yo osmonning o‘zi insoniy shafqatsizlik, sukunat va yolg‘on an’analar uchun qasos olayotgandek.
Beysek ataylab janrning odatiy usullaridan voz kechadi — bu yerda audiovizual ta’sirlar yoki g‘amgin saundtreklar yo‘q. Buning o‘rniga rejissyor tanish madaniy ramzlardan — do‘mbiradan, qishloq turmushidan, oilaviy marosimlardan foydalanadi — ularni xavotirlik va og‘riq manbasiga aylantiradi.
Bunda «Dastur» nafaqat oddiy qo‘rquv, balki ijtimoiy bayonot hamdir. Unda haqiqiy fojialar, jumladan, xotini Saltanat Nukеnovani o‘ldirganlik uchun sudlangan sobiq vazir Kuandyk Bishimbayеvning butun dunyoni larzaga solgan jinoyati haqidagi aks-sado eshitiladi.
image
«Ot» (Qirg'iziston, 2024)
Hikoyaning markazida — qirg‘iz qishlog‘i, u yerda bolaning o‘limidan va uyda sodir bo‘lgan yong‘indan keyin odamlar shaytonlar haqida shivirlasha boshlaydi. Xurofotlar ortida haqiqiy jinoyatlar yashiringani asta-sekin ma’lum bo‘ladi.
Radik Eshimovning qo‘rqinchli dramasi, qozoq «Dastur»ida boshlangan mavzuni davom ettiradi. Ikkala film ham bitta muammo haqida gapiradi, ya’ni ayollarga nisbatan zo‘ravonlik, qo‘rquv, sukunat va adolatsizlikni yashiradigan «an’analar» haqida. Ammo agar «Dastur» qasosni mistik dahshat shakliga ko‘rsatsa, «Ot» realizm va zo‘ravonlikni qoralashni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatadi, bu yerda yovuzlik oxir-oqibat qonun tomonidan jazolanadi.
Syujet fojiadan boshlanadi: kichik qirg‘iz qishlog‘ida bola halok bo‘ladi va tez orada uning oilasining uyi yonib ketadi. Qishloq aholisi uyga shaytonlar joylashib olganini va bu uy bekalari sehr-jodu bilan shug‘ullangani uchun shunday fojiali voqealar sodir bo‘lgan degan fikrga kelishadi. Asta-sekin film afsonalar va mish-mishlar ortida haqiqiy insoniy jinoyatlar yashiringanligini ochib beradi, ya’ni zo‘ravonlik, jazosizlik va qurbonlarni sukut saqlashga majbur qiladigan uyat kabi jamiyatdagi muammolarni.
Film syujeti Akira Kurosavaning «Rasemon» kartinasi uslubida qurilgan: uch hikoyachi — ikki erkak va bir ayol — bir xil voqealarni turlicha tasvirlaydi. Har birining o‘z haqiqati bor va har bir hikoyada qoralashdan qo‘rqish hissi aks etadi, «odamlar nima deydi» mashhur iborasi esa deyarli alohida personajga aylanadi.
Tog‘li qishloq manzaralari, yorug‘lik kadrlari, xavotirli musiqa va islom mistikasining unsurlari tomoshabinni xavotirda ushlab turadi. Ammo asosiysi — filmda axloqiy masalalar aniq belgilangan: qurbon aybdor emas, yovuzlik jazolanishi kerak.
«Ot» — qirg‘iz kinosi uchun jasur qadam, bu janrda kamdan-kam uchraydigan namunadir. Bu yerda dahshat eng og‘riqli ijtimoiy mavzular haqida gapirish usuliga aylanadi.
«Vzapеrti» ("Qamoqda") (Qozog'iston, 2023)
Syujet bo‘yicha ikki yosh yigit Maks va Kеma tasodifan xonadonda qamalib qoladi. Bu yerda go‘yoki o‘z qonunlari bor: aloqa tutmaydi, eshiklar ochilmaydi, vaqt to‘xtab qolgandek. Tez orada qahramonlar sharpalarni ko‘ra boshlaydi — bu o‘tmish fojialarning qurbonlari, bu joyning mahbuslari edi. Qochish uchun ular bu ruhlarning tinchlik topishiga yordam berishlari kerak, ya’ni bu tuzoq-uyning egalari haqidagi haqiqat bilan yuzma-yuz kelishlari kerak.
Aslida esa "Qamoqda" — ko‘proq qo‘rqinchli film emas, balki muallif qo‘rqinchli narsani falsafiy, metafizik narsani kundalik hayot bilan, mistikani esa ijtimoiy drama bilan birlashtirishga harakat qiladigan filmdir. Bu esa tanqidchilar va tomoshabinlar uchun tushunarsiz holat. Chunki qahramonlar "qamalib qolgan" uy qo‘rquv hissini haqiqatan ham keltirib chiqarish uchun juda kattalik qiladi. Qo‘rqinch esa mistika, oilaviy drama va sevgi chizig‘i o‘rtasida taraladi.
Shunga qaramay, filmning o‘z kuchli tomonlari ham bor. Birinchi navbatda — vizual qism. Operator ishi aniq ishlab chiqilgan va qahramona o‘z aksini ko‘radigan va cheksiz xonalar bo‘ylab yuguradigan sahnalar haqiqiy xavotirlikni keltirib chiqaradi. Ikkinchidan, final. U urg‘u berish kerak bo‘lgan ma’noli kadrlarni, film bo‘ylab tarqalgan ramzlarni jamlagan, mistik trillerni aybdorlik va yo‘qotish haqidagi hikoyaga, qachonlardir hafsalasi pir bo‘lgan bola va buning oqibatlari haqidagi hikoyaga aylantiradi.
Ha, film o‘ta qo‘rqinchli emas, to‘laqonli triller ham emas. Bu Qozog‘iston kinematograflari hali birinchi qadamlarni qo‘yayotgan janrda shakl va o‘z usulini izlash harakatidir.
image
«Koshmar na otlichno» ("Аjoyib dahshat") (O'zbekiston, 2020)
«Koshmar na otlichno» — o‘zbek veb-kontеnt tarixidagi eng dadil va ziddiyatli loyihalardan biri. Serial ijodkorlari O‘zbekistonda suratga olingan birinchi haqiqiy qo‘rqinchli film bo‘lishini va’da qildi va kamida bitta masalada so‘zining ustidan chiqdi: tomoshabinlar bunday kinoni ilgari aniq ko‘rmagan.
Serial tavsifi quyidagicha: voqealar zamonaviy Toshkentda sodir bo‘ladi, u yerda ikki jinoiy guruh — eski avlodning "oliyjanob" mafiozilari va yangi avlodning "bezorilari" to‘qnashadilar. Ularning o‘rtasiga tasodifan sotuvchi yigit tushib qoladi. U sotgan jomadon ichidan ayolning parchalangan jasadi topiladi. Shu paytdan boshlab uning ortidan ov boshlanadi: uni tutganga katta mukofot va’da qilingan.  Ovga esa manyaklar, dinga ortig‘idan berilganlar va yollanma qotillar chiqishadi.
Serial rejissyori Sultanbеk Abbasovning so‘zlariga ko‘ra, u ataylab ruxsat etilgan narsalar chegarasida muvozanat ushlangan: kadrda zo‘ravonlik, qon, qiynoqlar, ochiq videolar, iblislarga oid udumlar bor. O‘zbek kinosida hali bunaqasi bo‘lmagan. Serialning o‘ziga xosligi — aqldan ozishni ko‘rsatib berishi. Har bir film qahramoni ma’lum ruhiy kasallikni ramziy ifodalaydi, hikoyani me’yor va aqldan ozish o‘rtasidagi chegara haqidagi allegoriyaga aylantiradi.
Serial ba’zi joylarda haddan tashqari, notekis, ba’zan ataylab tomoshabinni shokka tushiradi. Lekin aniq esda qoladi. Kamida u Nеtflixda chiqishi kerak edi (oxir-oqibat uni YouTubе’ga joylashtirishdi). Serialda o‘zbek muallifi odatda e’tibor berilmaydigan narsalarni tushuntirish uchun dahshat tilidan foydalanishdan qo‘rqmagan kamdan-kam misolga aylandi.
image