Muallif va kontekst

Taniqli o‘zbek yozuvchisi Tohir Malik 1946-yil 27-dekabrda Toshkentda tug‘ilgan. U o‘zbek adabiyotida fantastika janrini jonlantirishga erishgan ijodkor hisoblanib, “Falak”, “Somon yo‘li elchilari” asarlari orqali adabiyotga kirib kelgan. 2000-yilda “O‘zbekiston xalq yozuvchisi” unvoniga sazovor bo‘lgan adib ijodida “Shaytanat” romani alohida o‘rin tutadi. Jinoyat olami to‘g‘risidagi voqealarni qamrab olgan mazkur asar XX asrning 80-yillari oxiridagi O‘zbekistondagi kriminogen to‘dalar hayotini bayon qilgan.
Tohir Malik “Shaytanat”ni 1984-yilda yozishga kirishgan, ammo romanning ilk qismi 1992-yilda “Sharq yulduzi” jurnalida e’lon qilingan, keyin 1994-yilda mustaqil kitob shaklida bosilib chiqqan. Asar oʻsha davrning o‘zbek jamiyatidagi o‘tish davri va ijtimoiy beqarorlik muhitida sodir bo‘lgan voqealarni aks ettiradi. Nomining o‘zi ham sirli ma’no anglatadi: “Shaytanat” – adabiy “shaytonlar salobati”, jinoyatchilik hukmron boʻlgan yovuz olam ma’nosidagi ramziy atamadir. Bu nomdan kitob mazmuni to‘g‘risida ibratli tasavvur hosil bo‘ladi.
Syujet va mavzular “Shaytanat”ning asosiy qahramoni Asadbek atrofida qurilgan. Asadbek boshida orzulari osmon bo‘lgan bolakay bo‘lgan, lekin Stalinning qatag‘on mashinasi, jamiyatdagi adolatsizlik va qaltis ahvol tufayli jinoyat yo‘liga boradi. Yozuvchining fikricha, Asadbek va uning atrofidagilar aslida jinoyatchi bo‘lib tug‘ilmagan, balki ularni o‘tgan davrning adolatsiz tuzumi “alamzadalar to‘dasi”ga aylantirgan.
Har bir obraz – ham salbiy, ham ijobiy jihatlari bo‘lgan murakkab inson. Masalan, “Kesakpolvon” – Haydar obrazini oladigan bo‘lsak, u nosog‘lom muhitda katta bo‘lgan, onasi tomonidan tarbiya va e’tibor berilmagan, shu sababli “egasiz” qolgan bolakay yoshligidan jinoyat olamida katta bo‘lib, “pishib yetilgan”. “Chuvrindi” Mahmud obrazi ham shunga o‘xshash. Lekin prokuror Zohid obrazida har qanday tuzum, har qanday nosog‘lom muhit, har qanday adolatsiz jamiyatda ham, inson o‘z vijdonini saqlab qolishi mumkinligi ko‘rsatilgan,
Shuningdek, asarda mustaqillikka erishish davrida paydo boʻlgan yangi “shaytonlar dunyosi”, ya’ni mahalliy mafiya va korrupsiyaning dahshatli qirralari ham tasvirlanadi. Yozuvchi talqini bilan “Shaytanat” – bu insonga va jamiyatga bag‘ishlangan asar bo‘lib, uning yana bir muhim g‘oyasi – zulm va jinoyat hech qachon jazosiz qolmasligidir. Muallifning so‘zlarida aytilishicha: “Dunyoda hech qanday zulm jazosiz qolmaydi. Asadbek oxir-oqibat qilgan jinoiy ishlarining oqibati uchun tovon to‘laydi – qizining nomusi va bir o‘g‘lining joniga zomin bo‘ladi, xuddi yozuvchi aytganidek, “shayton do‘konidan olingan hamma narsa haqini undirib oladi”.
Roman janri jihatidan sarguzasht va detektiv elementlarga boy; undagi sirli voqealar, yorqin qotillik sahnalari, insonga do‘stona munosabatlar orqali o‘quvchi asarni oxirigacha kuzatib boradi. Syujet asosan mahalliy voqelik ta’sirida boʻlsa-da, uning asosiy mavzulari va ma’nolari har qaysi zamonaviy o‘quvchi uchun ham tushunarli.

Asarning ahamiyati

“Shaytanat”ni o‘qish nega kerak? Birinchi navbatda, bu roman o‘zbek adabiyotidagi kamdan-kam detektiv-sarguzasht asarlaridan biri bo‘lib, o‘quvchini yaqin o‘tmishdagi mahalliy voqelik bilan tanishtiradi. Kitob 90-yillar O‘zbekistonidagi ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni yoritish orqali zamonaviy o‘quvchiga o‘sha davr ruhini tushunishga yordam beradi. Badiiy jihatdan romanning uslubi yorqin va sodda bo‘lib, katta syujet chizig‘i orqali hayajonli taranglik saqlanadi. Shu bois, kitobxon vijdoni, sodiqligi, qahramonlar qurbonliklari haqidagi barkamol fikrlarni ham o‘ziga singdiradi.
Ushbu asar ijtimoiy haqiqatni ochib bergani uchun ham muhimdir. Unda jamiyatdagi ijtimoiy ziddiyatlar, yoshlar uchun ibrat, adolatsiz hukumat va jinoyatchilikning oqibatlari haqida fikr yuritiladi. Shuningdek, kitobxonga jinoiy olamga qarshi turishni, farzandlariga mas’uliyat bilan yondashishni o‘rgatadi. “Shaytanat” nafaqat badiiy jihatdan qiziqarli, balki chuqur falsafiy-axloqiy saboqlarga boy asardir deb bemalol aytish mumkin. Zamonaviy kitobxon uchun bu roman manfaatli: u orqali bugungi kun ijtimoiy mavzulari, o‘zbek jamiyatining tarixiy tajribalari bilan tanishadi.

Asarning ekranlashtirilishi

“Shaytanat” romanining ekranlashtirilgani uning shuhratini yanada orttirdi. Roman asosida 1998-yildan 2012-yilgacha 21 qismli teleserial suratga olingan (21-qismi hali e’lon qilinmagan). Yodgor Sa’diyev, Erkin Komilov, Behzod Muhammadkarimov, Po‘lat Saidqosimov, Karim Mirhodiyev, Gulchehra Jamilova, Hojiakbar Nurmatov, Xayrulla Sa’diyev kabi buyuk aktyorlar tomonidan qilingan beqiyos ijro serialni xalqning sevimli mulkiga aylantirdi. Ushbu serial ilk bor 1999-yil 15-fevral kuni namoyish qilingan. Ertasi kuni serialning 2-qismi efirga uzatilayotganida Toshkent shahrida portlashlar yuz beradi hamda efirdan uzib qo’yiladi. Shundan so’ng norasmiy taqiq tufayli 15 yil davomida ekranlardan olib tashlangan asar 2020-yilda esa “Shaytanat” seriali qayta efirga uzatila boshladi va shu tarzda yangi avlod tomoshabinlari ham bu qahramonlar haqida bilib olish imkoniga ega boʻldi.
Ekranlashtirish asarga yangi hayot baxsh etdi: romanning asl voqealari kino talqinida ko‘pchilikka ma’qul bo‘ldi. Biroq kitob va kino o‘rtasidagi tafovut mavjudligi ko‘rinadi. Ba’zi joylarda kinorejissyor tomonidan kitobdagi sahnalar boshqacha talqinda ko‘rsatib berilgan, natijada odamlar Asadbekni salbiy emas, ijobiy obraz sifatida qabul qilinishiga sabab bo‘lgan. Tohir Malikning o‘zi ham kitobda bosh qahramon mutlaqo salbiy obraz bo‘lganini, filmda esa butkul farishtaga aylantirilganligini ta’kidlaydi. Kitobda Anvar va Zaynabning o‘z joniga qasd qilishi katta gunoh ekani bir necha bor yozilgan bo‘lsa,da, kinoda bu jihat umuman ko‘rinmagani, tomoshabinlarga noto‘g‘ri xulosa berib qo‘ygani yozuvchiga yoqmagan. Kinoda kitobdan uzoqlashilgani uchun yozuvchi rejissyor Yodgor Sa’diyevdan hazil tariqasida aliment talab qilganini aytadi.

Tanqid

Yozuvchi Shukur Jabbor tahlilida ta’kidlanishicha, “90-yillarda xaos paydo bo‘ldi. Shunda Tohir Malik “Shaytanat” detektivini yozdi. Ya’ni roman O‘zbekiston mustaqillikka erishish davrida, jinoyatchilikning keskin oshib ketgan pallada yozilgan bo‘lib, ana shu muhit voqealari asarning asosiy qismini tashkil etadi. Detektiv va oson o‘qiluvchi narsaga tashna bo‘p turgan o‘quvchi yoppasiga “Shaytanat”ga yopishdi. Xaos bir muncha to‘ldi. Tohir Malik “Shaytanat”ni yozib o‘quvchilarni oldi-qochdi asarlar o‘qishga mubtalo qilganidan afsusda. Tohir Malik nima ish qilib qo‘yganini keyin tushunib yetdi, lekin kech bo‘lgan edi. Tohir akaning ijodini kuzatsak, keyingi asarlarida detektiv deganlaridan qochish, pushaymonlik ko‘zga tashlanadi. Chunki, bu insonning qalbiga nazar tashlasam “adabiyotdagi buzg‘unchilikni boshlab berdim”, degan afsus chekishga o‘xshagan bir nimalarni ilg‘ab qolaman. Buni hozir yozayotgan narsalaridan ham bilish mumkin”. (orfografiya muallifniki).
Tohir Malik “Shaytanat” asarini yozgani uchun afsuslanmasligini bildirgan: “Yo‘q, nega pushaymon bo‘laman. Pushaymon bo‘lsam yozmas edim-ku buni?! Men bu kitobni yozganimdan afsuslanmayman. Kitob, avvalo, mafiya haqida emas. Kitob hayot haqida¸ hayotdagi e‘tiborga loyiq jihatlar haqida. “Shaytanat” asarini tanqid qilayotganlar kitobni faqat sarlavhasini o‘qishgan”.

Romanning o‘ziga xos jihatlari 

“Shaytanat” romanining asosiy qahramoni haqida turli bahslar yuradi. Ba’zi yoshi katta muxlislar asardagi barcha qahramonlar hayotdan olingan degan fikrni ilgari surishadi. Sababi, muallifning Ichki ishlar vazirligining yuqori martabali amaldorlari bilan aloqalari mustahkamligi bois, asar jinoiy ishlar va tergov protokollari asosida yozilganligi aytiladi. Youtubedagi asar tahlil etilgan videoda bir mushtariy Asadbek andijonlik Erkin ismli insonning aynan o‘zi ekanligi, uning ham qizi narkomanlik balosiga duchor bo‘lgani, o‘g‘li esa fitna natijasida yorug‘ olamni erta tark etgani to‘g‘risida izoh qoldirgan. Bu gap-so‘zlarning qanchalik haqiqatga yaqin ekanligi noma’lum. Asar o‘zbek tillaridan tashqari, rus va uyg‘ur tillarida nashr etilgan hamda mazkur xalqlar tomonidan sevib o‘qilgan. Shaytanat dastlab 75 ming, so'ng 100 ming nusxada chiqqan. Lekin yozuvchiga berilgan gonorarga o‘sha davrda bir qop piyoz ham bermagan.
Asar qahramonlari hayotdan olingani-olinmagani to‘g‘risida muallif zil-kesil javob bergan – “Men jinoyatchilar bilan yaqin tanish emasman, faqat to‘y-hashamlarda mashhur bo‘lgan bir-ikki odamni uzoqdan ko‘rganman, xolos. Qahramonlarim muayyan bir odamning nusxasi emas, balki turli odamlarning umumlashgan obrazi”.

Xulosa

Xulosa qilib aytganda, Tohir Malikning “Shaytanat” asari o‘zbek adabiyotida alohida oʻrin tutadi. Bu asarni oʻqish adolatsizlik va jinoyat ziddiyatini anglashga yordam beradi, zamonaviy o‘quvchida mazmunli va teran taassurot qoldirishi aniq. Birinchi qism “Qasos”, ikkinchi qism “Non bergan jon olmaydi”, uchinchi qism “Semirgan chumoli”, to‘rtinchi qism “Oqqush qo‘shig‘i”, beshinchi qism “Azozil do‘koni” deb nomlangan mazkur asarni o‘qishni tavsiya etamiz.
HD magazine tahririyati  “Shaytanat“ romanini o‘qishni qat’iy tavsiya etadi.