Mahorat, muqaddaslik va halvo: Qo'qondagi Jome' yodgorligining portretlari

Jome masjidi majmuasi ancha katta hududda joylashgan bo'lib, maydon o'rtasida 22 metr balandlikka ko'tarilgan minora, 98 ta o'ymakor ustunli katta ayvon, hamda sobiq madrasaning perimetri bo'ylab joylashgan xonaqoh va hujralarni o'z ichiga oladi. Butun o'ng qism endi to'quvchilar, yog'och o'ymakorlari, pichoq ustalari va kulollar — hunarmandlar ustaxonalariga ajratilgan.

Men nasldan-naslga o'tib kelgan to'quvchi Abdulvohid Karimovnikiga borishni juda yaxshi ko'raman. U qadimiy texnologiya asosida erkaklar matolarini tayyorlashga ixtisoslashgan. Uning matolari Parij va Milan podiumlarida ko'zga tashlanganini bilaman. Bu — nozik did sohibi va aynan erkaklar uchun mo'ljallangan yo'l-yo'l abr matolarini tayyorlash an'anasining haqiqiy saqlovchisi.

Ildar Sadykov

Foto: Ildar Sadykov, Sergey Pogosyan

Umuman olganda, bu hammaga ma'lum haqiqat — Vodiy hunarmandlar yuri. O'zbekistonning deyarli barcha moddiy «eksport» madaniyati shu yerdan: Marg'ilon adras va ipaklari, Chust do'ppi va pichoqlari, Rishton kulolchilik buyumlari. Ammo bu bilan cheklanmaydi. Vodiy aholisi qadim zamonlardan beri dindorligi bilan mashhur bo'lgan. O'zbekistonda ko'plab diniy yodgorliklar mavjud, ulardan ancha qadimiyroq va ulug'vorroqlari ham bor, biroq aynan ikki yuz yillik Jome — hozir faoliyat ko'rsatmaydigan bu masjidda — mahorat kulti bilan muqaddaslashgan, tengsiz bir fayz va osoyishtalik aurasi saqlanib qolgan.

Foto: Ildar Sadykov, Sergey Pogosyan

Bu yodgorlikning masjid sifatidagi tarixi 1930 yilda uzildi, madrasa esa undan ham avvalroq tugatilgan edi. Sayyohlarga jinoyatchilar va xiyonatkor xotinlarning minora tepasidan uloqtirib yuborilishi orqali jazolangani haqida hikoya qilishni yaxshi ko'radilar. Aytgancha, zamonaviy inson uchun u unchalik baland ko'rinmaydi... Shuningdek, Alimxon davrida masjid qurilishi to'xtatilgani haqida ham so'z yuritiladi — chunki qurilish oddiy xalqdan tortib olingan, ya'ni nohaq pul hisobiga amalga oshirilayotgan edi. Ruhoniy rahbarlarning obro'si shunchalik kuchli bo'lgan.

Foto: Ildar Sadykov, Sergey Pogosyan

Lekin eng yaxshisi — bu makonda jimlikka cho'mib, o'zingizni his qilishdir. O'ymakor qorag'ay ustunlar orasida adashib, boshingizni ko'tarib masjiд ayvonining mashhur farg'ona uslubida ishlangan naqshli shiftlarini tomosha qiling. Masjid devorlaridagi ganch naqshlarining nafisligidan hayratga tushing. Xonaqohga kiring — u yerda yarim qorong'ulikda (chiroq yo'q, faqat tabiiy yorug'lik tushadi) va to'liq sukunatda o'z fikrlaringizga cho'ming yoki ibodat qiling. Jome — asrlar davomida namoz o'qilib muqaddaslashgan joy. Aytishlaricha, bu yerda, Chorsu maydonida X asrdayoq masjid bo'lgan. Hozirgi bino esa Qo'qon xonligining gullab-yashnagan davrida 200 nafar eng yaxshi usta tomonidan yaratilgan va o'zining uyg'unligi hamda qat'iy hashamati bilan, undan ham ko'proq esa — o'ziga xos muhiti bilan hayratga soladi.

Foto: Ildar Sadykov, Sergey Pogosyan

Qo'qon yana bir diqqatga sazovor yodgorlikning — bu safar esa yeyiladigan birining — vatanidir. Yaqinda Qo'qon halvasi brend sifatida geografik ko'rsatkich bo'yicha maxsus reestrga kiritildi.

Ma'lum bo'lishicha, ilgari Qo'qon halvasi masjid hovlisida qaynatilgan va butun hovliga shirin, vasvasali hid taralgan. Bu taom masjid ziyoratchilariga yodgorlik va bayram kunlarida ulashilgan. Hozir ishlab chiqarish, albatta, masjid hududidan tashqarida joylashgan. Biroq har bir sayyoh masjid yaqinidagi kichik do'konda mahalliy mashhur brendning halvasini sotib olishi mumkin.

Ildar Sadykov

Foto: Ildar Sadykov, Sergey Pogosyan

Va — O'zbekistonda har doim bo'lganidek — Jome majmuasi tarixida din, mistitsizm, xonlik hukmronligining qudrati, inson iste'dodining ulug'vorligi va oddiy jismoniy zavqlar o'ziga xos bir naqsh tarzida bir-biriga chirmashib ketgan.