Sehrgar ustaxonasi: Alisher Nazirov mehmonida

O‘zining xarakterli ko‘k sirlari bilan Rishton kulolligi uzoq vaqtdan beri O‘zbekistonning mahalliy brendiga aylanib, milliy amaliy san’atni mamlakat chegaralaridan tashqarida ham ulug‘lab kelmoqda. Taxminan ikki asrdan beri bu yerda mahalliy qizil loydan idishlar tayyorlanib, ular butun dunyoga suvenir, muzey eksponati va qirollik shaxslari, kolleksionerlar hamda galereyachilarning g‘urur manbai sifatida tarqalmoqda.

Foto: Ildar Sodiqov

Farg‘ona vodiysidagi kichik shaharcha Rishton qadimdan iste’dodli kulol va naqqosh ustalarga boy bo‘lib, ular kundalik ehtiyojlar uchun emas, balki san’at asari sifatida go‘zal kulolchilik namunalarini yaratgan. XX asrda bu yerda zavod bo‘lib, unga butun kulollar artellari ishga o‘tgan; mintaqaviy naqshlar birlashtirilib, shtampga aylantirilgan.

Keyinchalik sovet davri xarobalarida merosiy kulollar an’anaviy shakllar, retseptlar va ma’nolarni tiklay boshlab, mintaqaviy kulolchilik maktabini zarradan qayta jonlantirdi. Ulardan biri — Alisher Nazirov. Stereotipga qaramasdan, u o‘z oilasida kulolchilik bilan shug‘ullangan birinchi shaxs bo‘ldi, keyin uning yaqinlari ham ergashdi. U an’anaviy ishqor sir bilan badiiy tajribalarni mutlaqo yangi bosqichga olib chiqdi, rang-baranglik, tekstura va qoplama ko‘rinishini xilma-xil qilish uchun metall oksidlarini qo‘shdi.

Foto: Ildar Sodiqov

Uning tug‘ilgan Rishtondagi ustaxonasi xorijlik mehmonlarni ba’zi bir elchixona missiyasidan kam qabul qilmaydi. Mehmonlar sehrlangan holda usta hikoyalarini tinglab, uning qo‘l ostidan ajoyib naqshlar chiqishini kuzatadilar. Nazirovning badiiy olami — bilim, tajriba, ajoyib iste’dod va sharqona mushohadaning mevasidir.

Uning nomi haqiqatan ham butun dunyoda tanilgan: Yaponiyadan tortib Yevropagacha. Uning asarlari O‘zbekiston Davlat san’at muzeyi, Moskvadagi Sharq xalqlari san’ati Davlat muzeyi, Sankt-Peterburgdagi Etnografiya muzeyi, Komatsudagi Asakura-san kulolchilik muzeyi va sayyoramizdagi ko‘plab xususiy kolleksiyalar tarkibiga kiritilgan. U haqida BBC va yuzlab kam taniqli telekanallarning muxbirlari ko‘rsatuvlar tayyorlagan. Diqqatga sazovor tomoni shundaki, Nazirov Yaponiyada «xalq boyligi» unvoniga ega usta Asakuro Isokichidan tahsil olgan. Shunday qilib, yapon tasviriy motivlari va sharq falsafasini chuqur anglash uning ijodiga singib, taniqli iz qoldirgan.

Foto: Ildar Sodiqov

Usta o‘z ustaxonasida ijod qiladi. Va har doim yolg‘iz emas. Ustozlardan hunarni o‘zlashtirib, u albatta shogirdlar orqali davom etadi — bu buzilmas an’anadir. Alisher akaning yonida rassom-kulol bo‘lishni orzu qilgan yigitlar yashab, ishlaydi. Ammo nafaqat «shogirdlar» va ko‘plab talabalar mashhur kulolning mahorati, qat’iyati va ajoyib ziyoliligiga hurmat bajo keltiradi. Nazirovning ustaxonasiga ziyorat hech qachon to‘xtamaydi. Bu yerga kelgan har bir mehmon idish-tovoq do‘koniga emas, balki sehrli olamga tushadi, bu yerda mushohadachi yaratuvchidan kam ahamiyatli emas. Bu o‘z an’analariga ega joy. Ehtimol, shuning uchun u hatto kulolchilikka unchalik qiziqmaydiganlar uchun ham juda jozibalidir.

Foto: Ildar Sodiqov

Men Alisher Nazirov bilan yaxshi do‘stmiz. Birgalikda bir nechta loyihani amalga oshirdik. Iyul oyida «To‘rt unsur» nomli filmimiz chiqadi. Nom tasodifan tanlanmagan: men kulolchilik to‘rt unsur — yer, havo, olov va suvni o‘zida birlashtirgan yagona amaliy san’at turi ekanligiga ishonaman.

Ildar Sodiqov

Mutaxassislar va Alisher Nazirov ijodining muxlislari uning kulolchiligi shakldagi qadimiy an’analar, yapon motivlari va o‘zbek murakkab naqshshunosligini birlashtirgan mualliflik uslubining cho‘qqisi ekanligiga ishonadilar.

Foto: Ildar Sodiqov

Ko‘ngil og‘ir bo‘lganda, ijodiy inqiroz boshlanganda, men bu yerda bo‘lish uchun Alisher akanikiga kelaman. Uning shogirdlari qanday ishlayotganini kuzataman. Suratga olaman. Xorijlik sayyohlar kelib, bu muhitga singib ketishlarini tomosha qilaman. Ilhomlanib, boshqa qalb bilan qaytaman. Va men yolg‘iz emasligimni aniq bilaman. Bu Alisher Nazirov makonining sehrli kuchidir.

Ikki yil davomida biz o‘zbek kulolchiligining qadimiy an’analarini tiklash loyihasini amalga oshirmoqdamiz. Alisher Nazirovga akademik bo‘lish taklif qilindi. Nashrga kitob tayyorlanmoqda, umid qilamanki, u mening fotosuratlarim bilan bezatiladi. Va hali ham meni hayratga soladigan narsa shuki, deyarli Rishton kulolchiligining yuziga aylangan ustani O‘zbekistondan tashqarida o‘z mamlakatidagidan ko‘ra yaxshiroq bilishadi. Axir u xalq boyligidir!

Ildar Sodiqov