O‘zbekiston hunarmandchiligi haqida gap ketganda, Qo‘qon ko‘pincha Marg‘ilon yoki Rishton kabi shaharlar soyasida qolib ketadi. Ammo bu yil aynan shu yerda, ya’ni Qo‘qonda xorijiy davlatlardan va mamlakatimizning turli burchaklaridan ustalar to‘planib, hunarmandchilik qanday va nima bilan yashayotganini, rivoj topib borayotganini ko‘rsatdilar. Tadbir hunarmandchilik an’analari, madaniy g‘oyalar va mahalliy jamoalarning kesishish nuqtasi bo‘ldi.
Bu yilgi kuzgi hunarmandchilik yarmarkasi
2025-yil 19-21-sentyabr kunlari Qo‘qon shahrida III Xalqaro hunarmandchilik festivali bo‘lib o‘tdi. Shahar yarmarka o‘tkazish uchun asosiy maydonga aylandi. Italiya va Serbiyadan tortib Afg‘oniston va Xitoygacha bo‘lgan o‘nlab mamlakatlardan kelgan 700 dan ortiq ishtirokchilar eski shahar ko‘chalarida o‘z chodirlarini o‘rnatishdi. Mamlakatimizning barcha hududlaridagi hunarmandlarimiz alohida qatorlarga joylashdilar.
Tashkilotchilar haqiqiy bayram uyushtirishdi: musiqa, xalq raqslari, bayram sayillari – bularning barchasi yarmarkaga qushimcha kayfiyat in’om etdi. Birinchi kun katta konsert dasturi bilan yakunlandi.
Xuddi shu kunlari Rishtonda II Xalqaro kulolchilik forumi ham bo‘lib o‘tdi. Tadbirning sharhi bilan saytimizda tanishishingiz mumkin.
Hunarmandlarga bunday tadbirlar nima uchun kerak
Festival an’anaviy usullarni saqlab qolgan va Markaziy Osiyoning zamonaviy amaliy san’atini namoyish etuvchi hunarmandlarga alohida e’tibor qaratdi. Ularning ko‘pchiligi uchun bu o‘z ishlarini keng ommaga ko‘rsatish va kuratorlar hamda kolleksionerlar bilan bevosita muloqot qilish uchun kamdan-kam uchraydigan imkoniyatdir.
Bunday tadbirlar qo‘l mehnatini nafaqat daromad manbaiga, balki madaniyatni ifodalash usuliga ham aylantiradi: har bir naqsh, material, rang – turli mintaqalarning vizual tilidir.
Hunarmandchilik madaniyat tili sifatida
Yashil bog‘lar va adirlardan iborat Farg‘ona vodiysida hunarmandlar bu go‘zallikni albatta, o‘z asarlarida ifoda etadi: matolarda o‘simliklar, chirmashib ketgan uzum toklari tasvirlari, dovonlardagi egri-bugri yo‘llarning shakllari paydo bo‘ladi.
Me’morchiligi va gumbazlari bilan mashhur bo‘lgan Qo‘qonda shahar uyg‘unligining aksi sifatida ritmik, simmetrik naqshlar ustunlik qiladi. Rishtonda esa qurg‘oqchil mintaqada hayot manbai bo‘lgan osmon va suv ramzini ifodalovchi chuqur ko‘k va feruza rangli sopol buyumlar ko‘proq.
Har bir buyum mahalliy tuproq, iqlim holati, jamiyat qanday yashayotgani haqida hikoya qiluvchi o‘ziga xos xaritaga aylanadi. Hunarmand o‘z yurtining “ovozi” bilan ishlaydi, festival esa bu ovozni eshittiradi. U hududiy uslublarni umumiy tizimga soladi va bir vaqtning o‘zida uni madaniy xotira va zamonaviylik haqida so‘zlash usullariga aylantiradi.
image
Tahririyatimiz turli mamlakatlarning chodirlari bo‘ylab kichik sayohat uyushtirdi. Biz o‘ziga xos gilamdo‘zlik, misgarlik, yog‘och va tosh o‘ymakorligi bilan shug‘ullanadigan afg‘on hunarmandchiligini kashf etdik. Eronliklar esa hunarmandchilikni madaniy siyosatning bir qismiga aylantirganiga e’tibor qaratdik. Koshon kulolchiligi, Isfaxon emali, Tabriz to‘qimachilik san’ati – bularning barchasi shunchaki soha emas, balki milliy brend elementlaridir. Qo‘qon festivalida ishtirok etayotgan belaruslik ustalar zig‘ir va yog‘ochdan minimal uslubda, ammo xomashyoning tabiiyligiga e’tibor qaratgan holda tayyorlangan buyumlarni olib kelishdi.
“Bizni naqshlar emas, buyumning tuzilishi qiziqtiradi. Unda hunarmandning imzosi ko‘rinib turishi kerak, lekin me’daga tegmasligi lozim”, – deydi hunarmandlardan biri.
Italiya hunarmandchiligi esa, aksincha, ranglarga boy. Florensiya mozaikasi, Sitsiliya kulolchiligi, Venetsiya shishasi an’anaviy hunarmandchilik global madaniy brendning bir qismiga aylanayotganidan darak.
image
Inklyuziya
O‘zbekistonning badiiy va madaniy tadbirlarida inklyuziya masalasi ochiqligicha qolmoqda va ko‘pincha amalga oshirilmayapti. Qo‘qon esa, aksincha, madaniy tashabbuslar barcha hunarmandlar uchun chinakam ochiq ekanligini namoyish etdi.
Festival dasturiga imkoniyati cheklangan hunarmandlar kiritilib, ularning teng ishtiroki ta’minlandi. Biroq tashkilotchilarning hunarmandlarni alohida qatorga joylashtirish qarori biroz noqulaylikni keltirib chiqardi: ochiq jamiyatda imkoniyati cheklangan odamlarni ajratishdek his uyg‘otdi.
Gap shundaki, inklyuziya “alohida joy” tamoyili asosida amalga oshirilganda, u o‘z ma’nosini biroz yo‘qotadi va tenglik o‘rnida farqlanish paydo bo‘ladi.
Ehtimol, tashkilotchilar mohir ustalarga alohida urg‘u bermoqchi bo‘lgandir, ammo bu oxir-oqibat savollarni keltirib chiqardi. Aslida haqiqiy tenglik – bu hech kimni ajratib ko‘rsatmaslikdir, chunki ommaviy tadbirga kelganlar uning bir qismiga aylanib bo‘lishadi.
image
Mintaqa uchun ahamiyati
O‘zbekiston uchun ushbu festival madaniy muvozanat vositasiga ham aylandi. Mamlakatimizda uzoq yillar davomida madaniy tadbirlar ko‘proq Toshkentda o‘tkazilardi, turizm borasida Samarqand, Buxoro va Xivaga murojaat qilinardi. Qo‘qon bu mantiqqa ko‘ra, chekka hudud hisoblanardi.
Bu galgi festival esa geografiyani kengaytirdi: madaniy hayot vorislik saqlanib qolgan joyga ko‘chdi. Bu yerda ramziy qiymat iqtisodiy qiymatdan yuqori turadi. “Ishlab chiqarish” qandaydir mexanik tushuncha sifatida tushunilsa, bu yerda inson mehnati ijodkorning ishi sifatida qabul qilinadi.
Bunday festivallar tanilish vositasiga aylanib bormoqda. Chunki ustalar buyurtmalar oladi, hududlar sayyohlik oqimini ko‘paytiradi, viloyatlar esa ommaviy axborot vositalari va investorlarning e’tiboriga tushadi.
Mintaqa uchun festival madaniy hayotni yanada ommalashtirish usuliga aylanmoqda. Madaniy vazifaga qo‘shimcha ravishda, ushbu hodisa hududni brendlash vositasi sifatida xizmat qiladi.
image
Bu sayyohlar oqimini shakllantirish uchun to‘g‘ri yo‘nalishdir: masalan, so‘nggi yillarda festival va yarmarkalar o‘tkazilgan joylarda mehmonxonalar qurila boshlandi. Mintaqada infratuzilmani yaratish orqali nafaqat xorijiy, balki butun mamlakat bo‘ylab sayyohlarni ko‘proq jalb qilish mumkin.
Xalqaro o‘lchov: hunarmandchilik diplomatiya sifatida
Qo‘qon festivali diplomatik aloqalarga ham xizmat qiladi. Yevropa, Yaqin Sharq, Xitoy, Kavkazdan kelgan ustalar siyosiy deklaratsiyalarsiz, buyumlar va usullar almashinuvi orqali uni ta’minlaydilar.
image
Samara barqarorligi
Festivaldan keyin ijobiy natijalar qanchagacha davom etishi hali noma’lum. Tadbirlar tugagandan so‘ng, hunarmandlar o‘rtasidagi muloqot yo‘qolmasligi, balki ustaxonalar, maktablar, kooperatsiyalar, eksport dasturlari orqali yanada rivojlanishi kerak.
* * *
Qo‘qon festivaliga o‘xshash ma’naviy tadbirlar bugungi kunda hunarmandchilik zamonaviy taraqqiyotning samarali vositasi ekanligini ko‘rsatmoqda. U iqtisodiyot, ta’lim, diplomatiya, milliy o‘ziga xoslik masalalari hamda ijodni birlashtiradi. Aynan shunday tadbirlar barqaror madaniy ekotizimlarni yaratadi, bu yerda qo‘l mehnati mamlakatning o‘zini namoyon qilishi yo‘lida dolzarb tilga aylanadi.