6-yanvar kuni "Panorama"da Ali Hamroyevning "Parajanovning siren shamoli" hujjatli filmi namoyishi bo‘lib o‘tdi (odatda bayram munosabati bilan beriladigan dam olish kunlari shaharda diqqatga arzigulik tadbirlar bo‘lmaydi). Aytish joizki, bu film katta ekranlarda namoyish etilgan, lekin faqat xalqaro festivallarda, rejissyor Hamroyevning vatanida esa - birinchi marta.

Nega e’tirof aynan hozir ro‘y berdi? Hamroyevning so‘zlariga ko‘ra, 2023-yilda u "bir yildan so‘ng Parajanov 100 yoshga to‘lishini, demak, albatta film suratga olish kerakligini" eslagan. Shunday qilib, u operator Yuriy Klimenko bilan birga Gruziya va Armanistonga yo‘l olgan. Lekin tadqiqotchi sifatida emas, balki tirik mavjudot izlarini topish istagida bo‘lgan inson sifatida. Arxivlar, atrofdagi do‘stlar, safdoshlar, hamkasblar bilan uchrashuvlar - bularning barchasi nafaqat solnomaga, balki xotira yo‘nalishiga aylandi. Shu xizmat safari tufayli ushbu kinofilm dunyoga keldi.

 Har bir rejissyorga eng boshida voqeani qaysi rakursdan ko‘rsatishni aniqlash vazifasi beriladi: ijodiy uslublar haqida hikoyami? Vizual uslubmi? Milliy, folklor kinoning paydo bo‘lishi haqida ma’ruzami? Ammo bularning barchasi "Siren shamoli" haqida emas.

Bu film Parajanovning ijodi haqidami? Hamroyev filmni bir necha mavzularga ajratadi (albatta, epilogi ham bor) hamda insonning ham ijodiy, ham shaxsiy yo‘li, uni o‘rab turgan va unga ta’sir ko‘rsatgan boshqa odamlarning taqdiri haqida hikoya qiladi. U asosiy narsadan - bolalikdan, ota-onasidan boshlaydi va Parajanovning davom etayotgan hayoti bilan yakunlaydi, chunki u "pochtachi, dorixonachi yoki hatto prezident ham emas"ki, u hayotdan ko‘z yumsa.

"Men Parajanovni dafn qilganim yo‘q," deydi Hamroyev film boshida. Xuddi shu lahzada kamera Yerevanni ko‘rsatadi, u yerda Parajanovning jasadi solingan tobut minglab odamlar ustida suzib boradi. Keyinchalik uning do‘stlari bu inson hech qachon yer yuzida yashamaganligini bir ovozdan takrorlaydi. Bunga qarshi fikr aytishga ojizmiz.

Keyin kadrda Parajanov to‘satdan tirik - kulib, bolaligini eslab paydo bo‘ladi. U yerdagi voqealar shundayki, qayerda haqiqat, qayerda o‘yin ekanligini darhol tushunib bo‘lmaydi. Masalan, tintuv paytida og‘ziga yashirgan olmoslar yoki tenorlik karyerasini tanlash haqidagi hikoyalarning hammasi haqiqatga o‘xshaydi, lekin uning boy tasavvuri bilan bog‘lanib ketgan.

Ammo "Siren shamoli" ham faktlarni qayta tiklash haqida emas. Bu Ali Hamroyevning rejissyor haqidagi emas, do‘sti Parajanov haqidagi hikoyasidir. Ularning do‘stligi 1985-yilda, Toshkentdagi uchrashuvdan boshlangan - va bu tig‘iz munosabatlar har bir lavhada sezilib turadi. Parajanov bu yerda dunyoviy inson sifatida namoyon bo‘ladi: millati bo‘yicha arman, Tbilisida tug‘ilgan, Moskvada ta’lim olgan, Kiyevda, Kavkazda, kino endigina o‘z tilini izlayotgan hududlarda ishlagan.

Hamroyev yubiley filmi shaklidan ongli ravishda voz kechgan. Vaholanki, yaqindagina Parajanovning yuz yilligini butun dunyo nishonlagan edi. Hamroyev mashhur rejissyorning yonida bo‘lgan qadrdonlar davrasini to‘plagan: operator Yuriy Klimenko, rejissyorlar Roman Balayan, Irakliy Kvirikadze, Artavazd Peleshyan, sayr paytida "uchib" ketayotgan Parajanovning afsonaviy suratining muallifi — fotosuratchi Yuriy Mechitovlarni. Xuddi shu tarkibga Andrey Xrjanovskiy va Andrey Tarkovskiyni ham kiritish mumkin. Bularning barchasi hikoyamiz qahramoni uchun vaqt, hibsga olinish va o‘limdan ham kuchli bo‘lgan aloqalar hisoblangan.

Filmda solnoma shaklida kadrlar paydo bo‘ladi - masalan, 1988-yildagi Rotterdam matbuot anjumani, Parajanovning ozodlikka chiqqanidan keyin ilk bor chet elga chiqishi. Uning hikoyalari, do‘stlarining xotiralari, animatsiya va hujjatli parchalar uning baland-pastlikdan iborat notekis taqdirining xaritasini namoyon etadi.

Tashqi dunyoda yashashni bilmagan va buning uddasidan chiqolmagan hamda har safar o‘zi uchun boshqacha – yengilroq, orzu-havaslarga to‘la hayotni o‘ylab topgan rassom taqdiri. Ammo uning “xayoliy” bu dunyosiga ham ta’qiblar, taqiqlar, ishdagi to‘siqlar va hatto qamoq raxna solgan.

Biroq hamma narsa tugagandek tuyulgan vaziyatlarda ham u ijod qilishda davom etgan. Chiqindi yoki qo‘l ostidagi oddiy buyumlardan u o‘sha talerlar – turli shakllarda kesilgan yaltiroq qatiq qopqoqlaridan Bibi Maryam, Pushkin, Gogol timsollarini yasadi. Bugungi kunda ular Yerevandagi muzeyda saqlanadi (bunga filmning bir qismi ajratilgan). Shunday medalyonlardan biri Fellinining qo‘liga tushib qoladi va Forman hamda Mastroyanni munosib deb topilgan Rimini festivalining kumush mukofoti timsoliga aylanadi.

Parajanovning kino va sobiq Ittifoq mualliflariga ta’siri masalasi ko‘tarilganda, shu ma’lum bo‘ladiki, gap taqlid haqida ham emas, balki aynan erkinlik tuyg‘usi atrofdagilarga yuqqanida. O‘sha erkinlikning milliy kinostudiyalar kinematografiyasiga ta’siri Parajanovning “Unutilgan ajdodlar soyasi” (1964) kartinasidan boshlangan edi. Aleksandr Dovjenko nomidagi Ukraina milliy kinostudiyasida rejissyor milliy folklor namunasi bo‘lgan fenomen filmni suratga oldi. Bu bilan esa sovet respublikasida ham mana shunday dadil filmlar suratga olinishini isbotlab berdi. Keyinchalik Parajanov o‘zi uchun qadrdon bo‘lgan Armaniston madaniyatiga murojaat qilib, yana bir asari – “Anor rangi” (1970) ni suratga oladi. Mifologiyadan ilhomlangan rejissyor kinohikoyadagi odatiy yondashuvni o‘zgartiradi va sovet ommaviy madaniyatining mavjud qolipiga qarama-qarshi bo‘lgan asarni suratga oladi. Uning ushbu ramziy kinosi kinematografiyada shoirona davrni belgilab bergan edi.

hatto maftun etadi. Sen-Sansning “O‘lim raqsi”, Vivaldi, Satining Gnosiyennasi bilan olib borilgan musiqiy jo‘rlik dastlab tomoshabinni hayajonga solmaydi go‘yo, lekin keyinchalik asrlar davomida madaniyatda mustahkamlangan, o‘zgarmas ohanglardan his qiladigan hayajonni boshdan kechirishga undaydi. Bir tomondan Parajanov shaxsining miqyosi bunday bo‘rttirishga muhtoj emasdek tuyuladi. Ammo Hamroyev o‘zini tutib turolmaydi, chunki ekrandagi insonning hikoyasi rejissyor uchun haddan tashqari yaqin bo‘lib, bu tuyg‘ularni tiyib turishning iloji yo‘q.

Xuddi shu ohang finalda ham davom etadi, ya’ni binafsha rang siren gullari shamolda hilpirab turgan ta’sirli kadrlarda. Ular filmning nomiga ham, uning to‘g‘ridan-to‘g‘ri tasviri – binafsha rangdagi va erkin ruhdagi shamolga ham ishora qiladi.

Hamroyev bu usullardan voz kechmaydi – aslida bu talab qilinmaydi ham. Bu endi Parajanov kabi kinoga yangi, ilgari tasavvur qilib bo‘lmaydigan timsollarni olib kirgan, she’riy kinematografiya tilini shakllantirgan iliqlik davri emas. O‘shanda uning “Qushlar ortidan ketayotgan odam”i 1974-yilda “parajanovchilik”da ayblangan edi.

Ushbu bolalarcha va shoirona tarzda barhayotlikka, butunlay yo‘q bo‘lib ketmaslikka ishonish hissida, jumladan Hamroyev shaxsiyatining ko‘lami yotadi. U Parajanovni do‘st, ustoz, kosmos deb ataydi. Ma’lumki, kosmos sanalar va filmografiya ro‘yxatlari bilan tasvirlanmaydi, balki faqat his qilinadi.

Mazkur film nima uchun an’anaviy hujjatli kino bo‘lmaganiga yana bir o‘ta shaxsiy sabab bor. O‘sha ayblovlardan o‘n yil o‘tib, Hamroyev bilan Parajanov 1985-yilda Toshkentda uchrashib qoladi, shunda Parajanov Hamroyev onasining qabriga kelib, o‘sha joyda hamma gullarni sotib oladi va qabr ustini gullarga to‘ldiradi. Parajanovning onasi u jazo muddatini o‘tayotgan chog‘ida Tbilisida vafot etgan edi. Shundan keyin cheksiz shoironalikdan, shaxsiy mamnunlikdan, behisob hayajondan qochib qutulish mumkinmi? Albatta, yo‘q! Boshqacha javob bo‘lishi ham mumkin emas.

Bir buyuk inson mavqeda o‘zidan qolishmaydigan do‘sti haqida film ishlaganda, nima sodir bo‘lishini bilasizmi? Yana bu do‘st Sergey Parajanov bo‘lsa-chi? Bu kartina faqat yurakdan chiqadigan dil izhorlaridan iborat bo‘lishi tayin.