Sehrgar ustaxonasi: Alisher Nazirovnikida mehmonda

O‘ziga xos moviy sirli Rishton kulolchiligi allaqachon O‘zbekistonning mahalliy brendiga aylanib, milliy amaliy san’atni mamlakatdan tashqarida ham tarannum etmoqda. Taxminan ikki asrdan beri bu yerda mahalliy qizil loydan idish-tovoqlar yasaladi, ular butun dunyo bo‘ylab esdalik sovg'alari, muzey eksponatlari va qirollik vakillari, kolleksionerlar va galereya egalarining faxri sifatida tarqaladi.

Foto: Ildar Sodiqov

Farg‘ona vodiysidagi kichik shaharcha Rishton qadimdan iste’dodli kulol va naqqosh ustalarga boy bo‘lib, ular kundalik ehtiyojlar uchun emas, balki san’at asari sifatida go‘zal kulolchilik namunalarini yaratgan. XX asrda bu yerda zavod joylashgan bo‘lib, unga butun kulollar artellari ishga o‘tgan; mintaqaviy naqshlar birlashtirilib, shtampga aylantirilgan.

Keyinchalik sovet davri xarobalarida avloddan avlodga o'tib kelayotgan kulollar an’anaviy shakllar, retseptlar va ma’nolarni tiklay boshladi va mintaqaviy kulolchilik maktabini qayta jonlantirdi. Ulardan biri — Alisher Nazirov. Stereotipga qaramasdan, u o‘z oilasida kulolchilik bilan shug‘ullangan birinchi shaxs bo‘ldi, keyin unga yaqinlari ham ergashdi. U ranglar, faktura va qoplama ko‘rinishini xilma-xil qilish uchun metall oksidlarini qo‘shish orqali an’anaviy ishqor sirlari bilan badiiy tajribalarni mutlaqo yangi bosqichga olib chiqdi.

Foto: Ildar Sodiqov

Uning tug‘ilgan shahri Rishtondagi ustaxonasi xorijlik mehmonlarni ba’zi bir elchixonalardan kam qabul qilmaydi. Mehmonlar sehrlangandek ustaning hikoyalarini tinglab, uning mo‘yqalami ostidan aql bovar qilmaydigan naqshlar chiqayotganini kuzatishadi. Nazirovning badiiy olami — bilim, tajriba, favqulodda iste’dod va sharqona mushohadakorlik mahsulidir.

Uning nomi Yaponiyadan tortib Yevropagacha haqiqatan ham butun dunyoda tanilgan. Uning asarlari O‘zbekiston Davlat san’at muzeyi, Moskvadagi Sharq xalqlari san’ati Davlat muzeyi, Sankt-Peterburgdagi Etnografiya muzeyi, Komatsudagi Asakura-san kulolchilik muzeyi va sayyoramizdagi ko‘plab xususiy kolleksiyalar tarkibiga kiritilgan. U haqida BBC va yuzlab kam tanilgan telekanallarning muxbirlari ko‘rsatuvlar tayyorlagan. Diqqatga sazovor tomoni shundaki, Nazirov Yaponiyada «xalq boyligi» unvoniga ega usta Asakuro Isokichidan tahsil olgan. Shunday qilib, yapon tasviriy ohanglari va sharq falsafasini chuqur anglash uning ijodiga singib, taniqli iz qoldirgan.

Foto: Ildar Sodiqov

Usta o‘z ustaxonasida ijod qiladi va har doim yolg‘iz emas. Ustozlardan hunarni o‘zlashtirib, u albatta shogirdlar orqali uni davom etadi — bu buzilmas an’anadir. Alisher akaning yonida rassom-kulol bo‘lishni orzu qilgan yigitlar uning uyida yashaydi va ishlaydi. Ammo nafaqat «shogirdlar» va ko‘plab talabalar mashhur kulolning mahorati, qat’iyati va ajoyib ziyoliligiga hurmat bajo keltiradi. Nazirovning ustaxonasiga ziyorat hech qachon to‘xtamaydi. Bu yerga kelgan har bir mehmon idish-tovoq do‘konida emas, balki tomoshabin ijodkordan kam bo‘lmagan sehrli olamda bo‘ladi. Bu joy o‘z an’analariga ega. Ehtimol, shuning uchun u hatto kulolchilikka unchalik qiziqmaydiganlar uchun ham juda jozibali ko‘rinadi.

Foto: Ildar Sodiqov

Biz Alisher Nazirov bilan yaxshi do‘stmiz. Birgalikda bir nechta loyihani amalga oshirdik. Iyul oyida «To‘rt unsur» nomli filmimiz chiqadi. Nom tasodifan tanlanmagan: kulolchilik to‘rt unsur — yer, havo, olov va suvni o‘zida birlashtirgan yagona amaliy san’at turi ekanligiga ishonaman.

Ildar Sodiqov

Mutaxassislar va Alisher Nazirov ijodining muxlislari uning kulolchiligi shakldagi qadimiy an’analar, yapon motivlari va o‘zbek murakkab naqshshunosligini birlashtirgan mualliflik uslubining cho‘qqisi ekanligiga ishonadilar.

Foto: Ildar Sodiqov

Yuragim siqilib, ijodiy inqirozga uchrasam, Alisher akanikiga kelaman. Uning shogirdlari qanday ishlayotganini kuzataman. Suratga olaman. Xorijlik sayyohlar kelib, bu muhitdan bahramand bo'layotganini kuzataman. Ilhomlanib, boshqa qalb bilan qaytaman. Va men yolg‘iz emasligimni aniq bilaman. Alisher Nazirov makonining sehri ham shunda.
Ikki yil davomida biz o‘zbek kulolchiligining qadimiy an’analarini tiklash loyihasini amalga oshirmoqdamiz. Alisher Nazirovga akademik bo‘lish taklif qilindi. Nashrga kitob tayyorlanmoqda, umid qilamanki, u mening fotosuratlarim bilan bezatiladi. Va hali ham meni hayratga soladigan narsa shuki, deyarli Rishton kulolchiligining yuziga aylangan ustani O‘zbekistondan tashqarida o‘z mamlakatidagidan ko‘ra yaxshiroq bilishadi. Axir u xalq boyligidir!

Ildar Sodiqov