Ko'pincha bolalar adabiyoti bevosita o'qish, aniq syujet, tushunarli his-tuyg'ular, shaffof qahramonlar va kinoya va majozlardan xoli oson mutolaa qilinadigan matn sifatida qabul qilinadi.
Biroq aynan bolalar adabiyoti ko‘pincha fundamental, hatto ekzistensial narsalar haqida o‘quvchi bilan iloji boricha yaxshi gaplashadi, bunda she’riyatdan xoli bo‘lmagan tushunarli tildan foydalaniladi. Umidsizlik va butunlay sarosimaga tushgan, murakkab chalkash hikoyalardan charchagan daqiqalarda esa bolalar adabiyotiga xos bo‘lgan o‘sha bevositalik bir nafas toza havoga aylanadi. U go‘yo barcha "kattalar" sozlamalari va ustqurmalarini bekor qilish va hayotni toza, ma’lum darajada sodda idrok etishga qaytish imkonini beradi.
Balki shuning uchun hayotning davriyligi, borliqning cheklanganligi va sokin mushohadaga qaytish zarurati haqidagi falsafiy rivoyatlarni eslatuvchi bolalar rasmli kitobchalarining kichik to‘plamini sizlar uchun tayyorladik.
1. «Tulkicha va Chinor» Chen Yanling, 2021 yil.
"Ularning ranglari hech qachon bir biriga mos kelmagan. Lekin ular har doim yonma-yon bo‘lib, bir lahzaga ham ajralmasdi".
Xitoylik bolalar adibi va rassom
Chen Yanling 2021 yilda "Tulkicha va Chinor" deb nomlangan do'stlik, sabr-toqat va hayot o‘zgaruvchanligi haqida falsafiy masalga o'xshash, yurakni ezuvchi va sokin g'amginlikka to'la hikoyani nashr etdi.
Syujet o‘z soddaligi bilan ajoyib: kichkina tulki tepalikda yolg‘iz o‘sgan keksa chinorga duch keladi. Chinor unga do‘st bo‘lishga harakat qiladi, lekin tulkicha uning iltimoslaridan faqat kuladi, chunki ular bir biridan juda farq qilardi: chinorda panjalar yo‘q, qizg‘ish dumi ham yo‘q, umuman qari chinor tepalikda
harakatsiz turibdi, tulki esa o‘rmonda erkin yuguradi va faqat chinor o‘z rangini u kabi olovli-qizg‘ish rangga bo‘yasagina unga do‘st bo‘lishini aytadi.
Shunga qaramay, tulkining istehzosi chinorni xijolat qilmaydi, u o‘zining zaifligidan, tulkining tirnoqlari oldida kuchsizligidan va ayniqsa rad etilishidan qo‘rqmaydi. U sabr bilan kutadi. Shunday qilib, bir kuni qor bo‘ronda titrab-qaqshab, holdan toygan tulkicha tepalikka chiqadi, keksa chinor esa unga o‘z kovagiga yashirinishni taklif qiladi. U uni sovuqdan, shamoldan, qordan, yomg‘irdan pana qiladi va bir kuni erta kuzda tulki kovakdan chiqib, chinorning endi o‘ziga o‘xshab qip-qizil ekanligini ko‘radi. Tulkicha va’dasining ustidan chiqadi va oylab ko‘rinmay ketsa-da, har yili kuzda do‘stining oldiga keladi.
Hikoyaning o‘zi shoshilmaydigan, meditativ tarzda yozilgan: syujet jismoniy harakatga emas, balki hissiy ulg‘ayishga, hayotni boricha qabul qilishga qaratilgan. Hayotning davriyligini, fasllarning almashinuvini, takrorlanuvchanligini va bu takrorlanishning muqarrarligini yaxshi ta’kidlaydigan kulminatsiya yo‘q. Muallifning uslubi minimalistik, hech qanday mayda tafsilotlar yo‘q, matn dialoglar bilan to‘lib-toshmagan, va bu faqat kamtarlik, kutish, qabul qilish tuyg‘usini kuchaytiradi. Shu bilan birga, sokin va mulohazali hikoya yo‘qotishning tabiiyligini, do‘stlikning g‘ayritabiiyligini, vaqtning o‘tishini, sokin qayg‘u va kutishni - biz tez-tez va samarasiz qutulishga harakat qiladigan inson borlig‘idan ajralmas bo‘lgan eng oddiy insoniy his-tuyg‘ularni yaxshi ifodalaydi.
2. "Birinchi qor" Elham Asadi, Sylvie Bello rasmlari, 2021.
Eronlik muallif Elham Asadi o‘zining “Birinchi qor” kitobida Nane Sarma va uning abadiy, lekin erishib bo‘lmaydigan sevgilisi, bahorning timsoli Navro‘z haqidagi qadimiy fors afsonasiga murojaat qiladi. Ushbu afsonaga ko‘ra, juda uzoqda, baland tepalikda, bulutlar ortida
Qish Xonim - Nane Sarma yashaydi. Bir kuni u ularning qishlog‘iga har yili keladigan, o‘zi bilan iliqlik, qushlar sayri, quvonch va bahor ruhini olib keladigan bir erkak haqida eshitadi.
Nane Sarma uni sevib qoladi va uchrashishni kutib, keyingi tashrifida uning uyi yonidan ham o‘tib ketishiga umid qilib, uyini tozalashni boshlaydi. U gilamlarni qoqqanida, ularning changi qishloqqa qor bo‘lib yog‘adi. U o‘simliklarni sug‘oradi va suv tomchilari yomg‘irga aylanadi. Bir kuni u marvarid munchog‘ini bexosdan uzib oladi, marjonlar tukilib ketadi va qishloq ustiga do‘l bo‘lib yog‘adi. Na’ne Sarma yil bo‘yi tinim bilmay uy yig‘ishtiradi, bahor kelishi bilan holsizlanib divanda uxlab qoladi. Navro‘z chindan ham uning uyiga kiradi, lekin uning chuqur uyqusini buzishdan qo‘rqadi. Uning yostig‘iga gul qo‘yib, Navro‘z yo‘lga tushadi, chunki uni bahor xabari bilan shuncha odam kutmoqda. Nane Sarma uyqudan turib, guldan sevgilisi kelganini anglaydi, ammo umidsizlikka tushish o‘rniga, Navro‘zni qayta kutib olish umidida yana uyni tozalashga kirishadi. Shunday qilib, ularning sevgi tarixi yildan yilga davom etadi: har safar u juda erta uyquga ketadi, Navro‘z esa juda kech keladi, lekin har safar ular bir birini sabr bilan kutadi.
Shu bilan birga, Nane Sarma va Navro‘z haqidagi afsona hikoyaning bir qismi, xolos. Hikoyaning o‘zi bosh qahramon uzoq yillar davomida ehtiyotkorlik bilan saqlagan birinchi qor haqidagi xotira bilan boshlanadi. Ko‘p jihatdan, "Birinchi qor" avtobiografik kitob bo‘lib, Elham Asadiy tug‘ilgan Mashhaddagi o‘sha bolalikdagi qishki kechalarni qayta tiklaydi, o‘shanda butun oila pechka oldida yig‘ilardi va Asadiyning buvisi fors folklori afsonalari va ertaklarini aytib berardi.
Silvi Bello tomonidan monotipiya texnikasida bajarilgan rasmlar haqida alohida aytib o‘tish lozim. Bunday tasvirlash usuli rassomning avval, masalan, shishada chizishini, keyin qog'oz varag'ini shishaga bosib, bo'yoqni chiqarishini nazarda tutadi. Shunday qilib, konturlar biroz xiralashgan, chiziqlar yumshoq bo'ladi, tasodifiy yarim shaffof dog'lar muqarrar, chunki bosma aniq bir xil takrorlanmaydi. Aynan monotipiya "Birinchi qor" asari uchun eng mos keladi, matnni idrok etish uchun zaruriy hissiy maydonni yaratadi. Ranglar bir-birining ustiga qo'yiladi, ba'zi joylarda faqat bo'shliqni chizadigan kontur mavjud, personajlar umumiy nisbiy istiqbolda ba'zan katta, ba'zan ancha kichikroq ko'rinadi. Hammasi biroz noaniq, biroz yo‘qolib boruvchi, bu esa xotira xususiyatini ta'kidlaydi.
3. «Mening ismim Hayot», Elizabet Helland Larsen, Marin Shneyder rasmlari, 2021 yil.
"Men nafas olayotgan va yuragi urib turgan har bir odamning qalbidaman. Men qo‘rquvdan dukillab urib, quvonchdan yayraydigan yurakman. Sevishga va sevilishga intiladigan yurakman".
"Mening ismim Hayot" va "Mening ismim O‘lim" (tanlovimizdagi keyingi kitob) kitoblari ma’nosi jihatidan ajralmaydi. Bu, aynan ekzistensial nuqtayi nazardan, hayot va o‘lim haqidagi nozik va bosim o‘tkazmaydigan hikoyadir. Ular biologik jarayonlarni tushuntirmaydi, balki ko‘pincha bir-biriga qarama-qarshi qo‘yiladigan ikkita fundamental tushunchani metaforik va she’riy tarzda ifodalaydi.
Kitob, shaxsga aylantirilgan Hayot — umid va kuch bag‘ishlaydigan mehribon, diqqatli mavjudot bilan tanishuv sifatida tuzilgan. Asarda odatdagi boshlanish va yakunlanish bilan chiziqli syujet yo‘q: bu she’riy asar-mulohazadir. Matn va tasvirlar orqali borliqning turli tomonlari odamlar, hayvonlar va tabiat bilan o‘zaro munosabat haqidagi tasvirlar va kuzatuvlar ketma-ketligi sifatida ko‘rsatiladi.
Hayot butun dunyoni o‘rab olgan iliq bir mavjudot sifatida namoyon bo‘ladi. U o‘simliklarda, odamlarda, hayvonlarda, hatto hislarda ham mavjud. Har bir narsa hayot tomonidan harakatga keltiriladi, har bir narsa o‘zgaradi, o‘sadi, shakllanadi. Hayot uzluksiz va muqarrar jarayon sifatida ko‘rsatilgan: hech qachon joyida turmaydigan va deyarli sekinlashmaydigan oqim. Bu abadiy o‘zgarishdir.
Shu bilan birga, kitobda hayot mukammallashtirilmaydi: unda yolg‘izlik, qayg‘u, qo‘rquv va boshqa ko‘plab murakkab, og‘ir his-tuyg‘ular uchun ham joy bor. Biroq, qiyinchiliklar hayotga qarama-qarshi qo‘yilmaydi, balki unga ehtiyotkorlik bilan kiritiladi. Hayot abadiy baxtni va’da qilmaydi, lekin o‘zgarish umidini beradi. Yolg‘izlikni sevgi, qo‘rquvni ishonch, qayg‘uni katta quvonch almashtirishi mumkinligi haqida. Va aynan ana bu murakkablik va qarama-qarshilikda, aynan ana bu o‘zgaruvchanlikda uning haqiqiy qadr-qimmati yotadi.
4. «Mening ismim O‘lim», Elizabet Helland Larsen, Marin Shneyder rasmlari, 2021 yil.
«Mening ismim O‘lim. Men hayot, muhabbat va sening bir qismingman».
Hayotga qarama-qarshi qilib odatda o'lim qo‘yiladi, lekin Lansen o'z kitobida uni qayta talqin qiladi va hayot bilan bir qatorda joylashtiradi. Natijada, mantiqiy yakun sifatida, undan mahrum bo'lgan hayot kuchini yo'qotadi, inson va barcha tirik mavjudotlar esa ma'nosini yo'qotadi. Lansenning g'oyasida hayot va o'lim qo'l ushlashib yuradi va ularni bir birisiz tasavvur qilib bo'lmaydi. O'lim shaytonlashtirilmaydi va qo'rqitmaydi. Bu atrofidagi hamma narsani kuzatib turadigan, mehribonlik bilan qabul qiladigan va tabiiy tarzda yakunlaydigan jim mavjudotdir.
Bu yerda ham odatdagi tushunchadagi syujet yo'q. Qizig'i shundaki, o'limdan qo'rqishga katta e'tibor berilgan, lekin u ham kitobda qayta talqin qilingan. Lansenning talqinida o'lim bizga yumshoq tarzda shuni anglatadiki, ko'pincha biz o'limning o'zidan emas, balki yashab ulgurmagan hayotdan qo'rqamiz: unutilishdan, yetisholmaslikdan, aytolmaslikdan, nimanidir qilolmaslikdan qo'rqamiz. O‘lim go‘yo bizning e’tiborimizni ko‘pincha biz unutib qo‘yadigan, shubha va qo‘rquvlarimizga botgan hayotning abadiy qochib yurishiga qaratmoqchi bo‘ladi. Axir aynan hayot tugashini anglash, o‘limni va insonga hamroh bo‘lgan barcha murakkabliklarni qabul qilish hayotga bo‘lgan muhabbatni kuchaytiradi. Bundan tashqari, Lansenning talqinida birining tugashi doimo ikkinchisining boshlanishidir, chunki o‘lim yangi hayot uchun joy beradi.
Matnning tiliga ham e’tibor qaratish lozim. O‘zining soddaligi, to‘g‘riligi va ochiqligiga qaramay, u juda she’riy, bir ma’noda tinchlantiruvchi, hayot va o‘lim monologlari shakli esa kitoblarga hissiy chuqurlik, hatto iqror bo‘lish hissini bag‘ishlaydi.
5. "O‘rdak, o‘lim va lola", Wolf Erlbruch
Erlbruxning 2007-yilda nashr etilgan va deyarli darhol zamonaviy klassikaga aylangan "O‘rdak, o‘lim va lola" kitobi endi sotuvda yo‘q, shunga qaramasdan
konseptual to‘plamda u haqida hayotning tugashi, davriylik, takroriylik va mushohada qilish nuqtayi nazaridan gapirish zarur.
"O‘rdak, o‘lim va lola" (ushbu ro‘yxatdagi boshqa kitoblar singari) hayotning mohiyati va har joyda intihoning mavjudligi haqidagi falsafiy mushohadadir. Syujet sodda va shaffof: bir payt o‘rdak uning ortidan o‘lim izma-iz kelayotganini payqaydi. O‘rdak muqarrar ravishda qo‘rqadi, lekin o‘lim, katakli plashdagi kamtarona shaxsiy skelet, unga har doim yonida bo‘lganini, har ehtimolga qarshi o‘rdakni kuzatib turganini tushuntiradi. O‘lim o‘rdakka ataylab zarar yetkazmoqchi emas, chunki u ham hayot singari erkin harakat qiluvchi subyekt emas, balki tabiatning bir qismi, tabiiy tartibning bir qismidir.
Avvaliga o‘rdak o‘limni savollar bilan ko‘mib tashlaydi: o‘limdan keyin nima bo‘ladi? Jannat yoki do‘zax
bormi? Odam o‘lganida atrofidagi dunyo qayerga yo‘qoladi? O‘lim shoshilmay, hatto biroz istar-istamas javob beradi, lekin ko‘p savollarga o‘zi ham javob bilmasligini, chunki u olamlarni yaratgan zot emas, balki hayotning sokin hamrohi ekanligini ochiq tan oladi. Vaqt o‘tishi bilan savollar kamayib boradi, o‘rdak va o‘lim tobora jim bo‘lib boradi, ammo ularning hissiy aloqalari tobora kuchayib boradi.
O‘rdak zaiflasha boshlaydi, o‘lim uning so‘nishini kuzatadi: unga yordam bermaydi, lekin u qanchalik xohlamasin, yordam bera olmaydi, chunki "hayot shunday." Natijada o‘rdak tinchgina uyquga ketadi va boshqa ko‘zini ochmaydi, o‘lim esa uning jasadini ehtiyotkorlik bilan ushlab, suvga tushiradi va so‘nggi yo‘lga kuzatib qo‘yadi, xayrlashuv sovg‘asi sifatida esa lola qoldiradi. Shunday qilib, kitobda o‘lim o‘z ishini katta hurmat bilan bajaradigan va do‘stlik va hamdardlik kabi chuqur ko‘rinishlarga qodir bo‘lgan sokin hunarmand sifatida ko‘rsatilgan. O‘lim qo‘rqitmaydi, jazolamaydi va o‘zi bilan olib ketmaydi, balki hayot yo‘lida tinchlik bilan hamrohlik qiladi, o‘lim doimo o‘zi bilan olib yuradigan lola esa uning qiyofasining nozikligini ta’kidlaydi va butun kitob uchun kinoyaga aylanadi: barcha go‘zal narsalar oxir-oqibat so‘ladi va barcha so‘lgan narsalar o‘rnida yangi, ammo o‘sha-o‘sha go‘zallikning kurtaklari yana paydo bo‘ladi.
Shunday qilib, to‘plamdagi kitoblarning barchasi u yoki bu tarzda mushohadaga undaydi. Ular "to‘g‘ri" xulq-atvorni o‘rgatmaydi, singdirmaydi, ularda hech qanday nasihatomuz narsa yo‘q, faqat narsalarning davriy tartibi haqida fikr yuritish uchun alohida joy mavjud. Har qanday o‘lim hayotning inkori emas, balki uning davomi ekanligini eslatib turadi. Oxir-oqibat muqarrar, ammo bu qo‘rqinchli muqarrarlik emas, aksincha, hayotning qadr-qimmati, mo‘rtligini ta’kidlaydi va har bir yakun har doim yangi boshlanish ekanligiga umid beradi.